Архивист колонката: Саха сиригэр бастакы совхозтары тэрийии туһунан

Фото: minsel.sakha.gov.ru

Биһиги үксүбүт даҕаны совхозтар 1960-с сылларга колхозтары түмэн тэриллибиттэрэ дии саныыбыт. Онтукайбыт баара өссө Советскай былаас саҥа олохтонор кэмигэр совхозтар диэн баар буола сылдьыбыттар эбит. Саха сиригэр 1920 сыл кулун тутарыгар “Марха” зерноводческай совхоһа тэриллибит. 1921 сыллаахха С.П. Барашков меценат-предприниматель хаһаайыстыбатын базатыгар “Качикатский” совхоз, Бүлүү уеһыгар Сунтаарга Терешкин баай хаһаайыстыбатыгар - “Шеинский”, Орто Бүлүүгэ М. Николаев хаһаайыстыбатыгар - “Чондулу”, “Оттохский” Мархинской волости (ол аата Ньурбаҕа) тэриллибиттэр. Бу хаһаайыстыбалар, салайар-тэрийэр анал үөрэхтээх специалистар суохтарынан, сатаан үлэлээбэккэ ыһыллыбыттара диэн суруйаллар.

Якутская АССР. Пахота в Мархинском молочно-мясном совхозе.

Ол кэнниттэн 1930-с сылларга хоту сытар оройуоннарга коллективизация кэмигэр оленсовхозтары тэрийэн үлэлэппиттэрэ. Холобур, 1940 сыллаахха Аллайыахаҕа, Булуҥҥа, Саккырыырга уонна Аллараа Халымаҕа оленсовхозтар тэриллэн үлэлии олороллорун бэлиэтээбиттэр. Сорохторо 1960-ус сылларга дылы үлэлээбиттэрэ. 1930-31 сылларга Булуҥ оленсовхоз бастакы директорынан Сунтаар Хаданыттан төрүттээх Попов Прокопий Иванович анаммыт (Ф.55, оп.3, Д.4687). 1931 сыл сэтинньитигэр Якутпушнина уонна “Холбос” оленсовхозтарын холбоон Булуҥ оленсовхоһа тэриллибит, салайааччы т. Пшенников анаммыт. (СЯ, 10.05.1933, №106). Булуҥ оленсовхоһун үлэтин уонна итэҕэстэрин туһунан 1933 сыллаахха “Социалистическая Якутия” хаһыакка бэчээттэммит (02.02.1933, №27). “Аллайыаха” оленсовхоз директорынан Павлов Дмитрий Митрофанович өр кэмҥэ директордаабыт. Хоту тэриллибит бастакы оленсовхозтар совхозтар тэриллиэхтэригэр диэри үлэлээбиттэр. Ол курдук Аллайыаха оленсовхоһа 1957 сыллаахха совхозка кубулуйар. Зырянскай – 1961 сыллаахха совхоз тэриллибитигэр ликвидацияҕа барар.

Группа пионеров школьников в Кюсюре у оленсовхоза. 1934 год.

Көмүстээх Алдаҥҥа “Якутзолото” УРС-ыгар (Управление рабочего снабжения) үс совхоз баара: “Пятилетка” 1930 сыллаахха, 1956 сыллаахха оҕуруот аһын үүннэриигэ сыһыаннаах совхоз – “Якокит”, онтон 1932 сыллаахха оҕуруот аһын таһынан көтөрү иитиигэ специализациялаах “Ударник”.
Осенняя вспашка. Алдан. 1930-ые гг.

Свёкла. Алдан. 1930-ые гг.

В тайге создаются сенокосные поля. Алдан. 1930-ые гг.

Осенний урожай

1953 сыл балаҕан ыйын 1 күнүгэр ССРС Үрдүкү Сэбиэтин уурааҕынан ССРС совхозтарын министиэристибэлэрэ тэриллэр. Бу уурааҕынан совхозтарга үрдүк хаачыстыбалаах тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорууну элбэтии, совхозтар үлэлэрин тупсарыы уонна социалистическай үрдүк көрдөрүүлээх совхозтарга кубулутуу диэн сыаллаах ылыллыбыта. Колхозтар совхозтарга кубулуйалларын, баайдарын-дуолларын биэрии бэрээдэгин туһунан 1957 сыл ыам ыйын 3 күнүнээҕи 495 №-дээх ССРС миниистирдэрин сэбиэтин уурааҕа тахсыбыт. Онтон Саха сиригэр 1957 сыллаахха бастакы совхозтар тэриллэн бараллар.

Саха сиригэр 1957 сыллаахха тэриллибит совхозтар директордара

“Дьокуускай” совхоз тэриллэригэр САССР Тыатын хаһаайыстыбатын министрин бастакы солбуйааччытын Петр Васильевич Широковы аныыллар, кини 1959 сылга ТХМ төннөр. “Амма” совхозка 1935 сылтан наркомземҥа үлэлээбит фронтовик Афанасий Иосифович Романовы аныыллар. Кини Тыа хаһаайыстыбатын министрин бастакы солбуйааччытынан үлэлии сылдьан соһуччу олохтон барбыта. “Элгээйи” совхоз – Семен Михайлович Журавлев Бодойбоҕо өр сылларга үлэлээбитэ, онно 1934–1938 сылларга Лензолото совхоһугар директордыы сылдьыбыта. 1956 сыллаахха Амакинка экспедициятыгар үлэлии сырыттаҕына Сунтаар райкомугар үлэҕэ ыыппыттар. 1957 сыл муус устар ыйыгар “Элгээйи” совхозка директорынан анаммыта уонна 1971 сылга бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар дылы ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. Илья Дмитриевич Теленков тыа хаһаайыстыбатын техникумун бүтэрэн үлэлии сылдьан 1942 сыллаахха сэриигэ барбыт. Сэрииттэн кэлээт эмиэ тыа хаһаайыстыбатыгар үлэлээбит. Кинини 1957 сылга муус устар ыйыгар “Ньурба” совхозка директорынан анаабыттар. 1965 сылга атын үлэҕэ аныахтарыгар дылы “Ньурба” совхозка ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. 1957 сыл муус устар 20 күнүгэр Ленскэй оройуон исполкмун быһаарыытынан “Двигатель”, Сталин аатынан, “Искра”, “Красный прожектор”, Маленков аатынан, “Красный пахарь” холкуостары холбоон “Ленскэй” совхоһу тэрийэллэр. 1949 сыллаахтан Красноярскай кыраайга Артемовск куоракка Ольховскай совхозка, онтон 1956 сылтан Томмокко “Пятилетка” совхозка директордаабыт, салайар үлэҕэ уопуттаах фронтовик Петр Васильевич Юдаков анаммыт. Саха сиригэр 1940 сыллаахха 932 колхоз баара. 1959 сыл сэтинньи ыйыгар Саха сиринээҕи партия обкома РСФСР Министирдэрин Сэбиэтигэр республика хоту сытар сирдэригэр хаалыылах колхозтары түмэн совхозтары тэрийиэххэ диэн көрдөһүү түһэрэр (НА РС(Я). Ф. 55.Оп. 27. Д. 334. Л. 64). «О преобразовании 69 колхозов северных районов Якутской АССР в совхозы» диэн ааттаах 1590 №-дээх 1960 сыл алтынньы 22 күнүгэр ылыныллыбыт уурааҕынан Саха сиригэр 1960 сылтан саҕалаан маҥнай хоту сирдэр колхозтарын бөдөҥсүтэн хастыы эмэ колхозтары холботолоон совхозтары тэрийии саҕаламмыта. Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр Совхозтар управлениелара тэриллэн үлэ көхтөөхтүк саҕаламмыта. «О преобразовании 69 колхозов северных районов Якутской АССР в совхозы» диэн ааттаах 1590 №-дээх 1960 сыл алтынньы 22 күнүгэр ылыныллыбыт уурааҕынан, 1960 сыллаахха совхозтар тэриллэллэр уонна директордарынан ананаллар:

Аллайыаха – Слепцов Василий Петрович);

Булуҥ – Козин Иван Александрович;

Приморскай – Стручков Владимир Егорович;

Томпо – Винокуров Константин Митрофанович;

Өлөөн – Александров Иван Николаевич;

Үөһээ Халыма – Яковлев Афанасий Михайлович;

Муома – Старков Дмитрий Егорович;

Орто Халыма – Чукров Николай Захарович;

Аллара Халыма – Таврат Николай Иванович;

Абый – Слепцов Николай Дмитриевич;

Уус Дьааҥҥы – Аммосов Михаил Николаевич

Адыаччы – Слепцов Никита Гаврильевич;

Өмөкөөн – Мярин Николай Николаевич;

Эдьигээн – Сафронов Степан Федотович;

Ленин аатынан – Слепцов Иннокентий Николаевич;

Киров аатынан – Слепцов Гаврил Константинович;

Кэбээйи – Саввинов Иван Тимофеевич;

Мастаах – Григорьев Михаил Афанасьевич;

Эгээн – Аммосов Иван Иннокентьевич. Онтон 1960 сыл муус устар 1 күнүнээҕи 223 №-дээх бирикээһинэн “Хатас” совхозка директорынан Расторгуев Леонид Павлович, 1960 сыл ахсынньы 12 күнүнээҕи 924 №-дээх бирикээһинэн “Анабаар” совхоз директорынан Постников Василий Егорович уонна 1960 сыл кулун тутар 11 күнүнээҕи 155 №-дээх бирикээһинэн “Өктөм” совхоз директорынан Едисеев Николай Евграфович ананаллар. Бу кэнниттэн салгыы киин оройуоннарга совхозтары тэрийии салҕанар уонна 1974 сылга колхозтартан совхозтары тэрийии түмүктэнэр. Арай “Арктика” балык артыала уларйбакка оннунан хаалар. 1975 сыллаахха республикаҕа 71 совхоз баара. 1990-1992 сылларга 184 совхоз баара бэлиэтэнэр.

Материалы бэлэмнээтэ
СӨ тыатын хаһаайыстыбатын холбоһуулаах ведомственнай архивын архивариуһа
Регина Васильевна Тимофеева

Источник: Министерство сельского хозяйства

27.05.2026 14:52